Ukiitazama Mashariki ya Kati kwa juu juu, utaona kama ni ukanda uliojaa vurugu zisizo na mpangilio. Lakini ukiangalia kwa jicho la kiintelijensia, utagundua kuwa hakuna vurugu za bahati mbaya. Kile kinachoendelea ni mchezo mzito sana wa kijiopolitiki (Geopolitics) wenye sheria zake zisizoandikwa, ukiongozwa na wachezaji wakuu watatu: Israel, Iran, na Marekani.
Ili kuelewa kwa nini amani imekuwa ngumu kupatikana, ni lazima tuchambue saikolojia na malengo ya kimkakati ya kila mchezaji kwenye hili bodi la chess.
1. Israel: Saikolojia ya Kujihami na Kupiga Kwanza
Kwa upande wa Israel, suala la usalama sio siasa, bali ni suala la kuendelea kuwepo au kufutwa duniani (Existential threat). Kisaikolojia, Israel inaongozwa na historia yake ya kuzungukwa na mataifa yenye uadui.
Lengo Kuu ni Kulinda ubora wake wa kijeshi na kuhakikisha hakuna taifa lolote jirani linalopata nguvu ya kuitishia moja kwa moja, hasa silaha za nyuklia.
Israel inatumia mbinu ya Preemptive doctrine (Kupiga kwanza kabla hujapigwa). Ndiyo maana haisiti kufanya mashambulizi ya anga au ya kiintelijensia (kama kuwaua wanasayansi au makamanda) nje ya mipaka yake ikiwa inaona kuna tishio linajengwa dhidi yake. Kwa Israel, Iran inayomiliki silaha za nyuklia ni mstari mwekundu ambao haupaswi kuvukwa.
2. Iran: Mhimili wa Upinzani na Kujenga Ukingo
Iran inafahamu fika kuwa haina uwezo wa kiuchumi au wa anga wa kupambana uso kwa uso na Marekani au Israel kwa muda mrefu. Hivyo, imeunda mkakati wa akili sana wa kujilinda.
Lengo Kuu ni Kuondoa ushawishi wa Marekani Mashariki ya Kati na kuzuia adui zake wasiweze kuishambulia ndani ya ardhi yake.
Iran inatumia mbinu inayoitwa Strategic Depth (Kina cha Kimkakati). Badala ya kupigana yenyewe, inafadhili, inatoa silaha, na kutoa mafunzo kwa makundi ya wanamgambo (Proxies) kama vile Hezbollah, Houthi, na wengine kote Mashariki ya Kati.
Makundi haya yanaunda kile kinachoitwa Axis of Resistance. Kwa kufanya hivi, Iran inahakikisha kuwa vita vyovyote dhidi yake vitapiganwa mbali sana na mipaka ya Tehran, huku ikitumia hofu ya kufunga Mlango-Bahari wa Hormuz (unapopita mafuta mengi duniani) kama silaha yake kubwa.
3. Marekani: Polisi wa Dunia Aliyenaswa kwenye Mtandao
Marekani imekuwa ikijaribu kupunguza nguvu zake Mashariki ya Kati ili kuelekeza nguvu zake Asia (kudhibiti ukuaji wa China). Lakini kila inapojaribu kuondoka, matukio yanaivuta kurudi nyuma.
Lengo Kuu ni Kulinda washirika wake (hasa Israel na nchi za Kiarabu zinazozalisha mafuta), kuzuia Iran isipate silaha za nyuklia, na kuhakikisha mafuta yanaendelea kutiririka kwenye soko la dunia bila usumbufu.
Marekani inatumia nguvu ya uwepo wake wa kijeshi (kama kupeleka meli kubwa za kubeba ndege - Aircraft Carriers) na vikwazo vizito vya kiuchumi kutisha upande wowote unaotaka kuanzisha vita kamili. Marekani inacheza mchezo wa kusawazisha nguvu (Balancing Act); inaisaidia Israel, lakini wakati huo huo inajaribu kuizuia Israel isifanye mashambulizi makubwa sana yatakayoilazimu Marekani kuingia kwenye vita vya moja kwa moja na Iran, jambo ambalo litaathiri uchumi wa dunia na siasa zake za ndani.
Hatari ya Kukokotoa Vibaya (Miscalculation)
Kitu hatari zaidi kinachoendelea sasa hivi Mashariki ya Kati siyo mipango mibaya ya viongozi, bali ni makosa ya kihesabu.
Huu ni mchezo wa saikolojia ambapo kila upande unajaribu kuweka mstari mwekundu kwa kufanya mashambulizi ya kuonya, ukiamini upande wa pili utaogopa na kurudi nyuma. Mfano, Israel inaweza kushambulia kambi ya ushirika wa Iran, ikidhani Iran haitajibu. Nayo Iran inaweza kurusha makombora ya onyo, ikidhani Israel itanyamaza.
Kama tulivyojadili kwenye saikolojia ya maamuzi, hisia zikitawala (Ego na kulinda heshima), taifa moja likijibu kwa ukubwa kuliko ilivyotarajiwa, kiberiti kinaweza kuwasha pipa la mafuta na kusababisha vita kamili ambavyo hakuna upande ulivyotaka tangu mwanzo.
Hitimisho.
Migogoro ya Mashariki ya Kati siyo ya kidini pekee kama wengi wanavyodhani; ni vita baridi vya kijiopolitiki vya kudhibiti nguvu, ushawishi, na usalama. Mpaka pale kutakapokuwa na mabadiliko ya kimkakati ambayo yatafanya kila upande ujisikie salama ndani ya mipaka yake, mchezo huu wa chess utaendelea, na dunia nzima itaendelea kuutazama kwa wasiwasi mkubwa.
Swahili Prime Media